Yeni ara\u015ft\u0131rmalar, ki\u015fili\u011fin ne yaln\u0131zca genetik mirasla ne de \u00e7evresel fakt\u00f6rlerle a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini g\u00f6steriyor. Bilim insanlar\u0131na g\u00f6re insan davran\u0131\u015flar\u0131 \u201c\u00e7ok genli\u201d ve \u201c\u00e7ok \u00e7evresel\u201d bir yap\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc.<\/p>\n\n\n\n
Ki\u015fili\u011fin do\u011fu\u015ftan m\u0131 geldi\u011fi yoksa ya\u015fam deneyimleriyle mi \u015fekillendi\u011fi sorusu, bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en eski tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri olmaya devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n
Son y\u0131llarda genetik ara\u015ft\u0131rmalarda ya\u015fanan ilerlemeler ise bu tart\u0131\u015fmaya daha karma\u015f\u0131k bir yan\u0131t veriyor: \u0130nsan ki\u015fili\u011fi ne yaln\u0131zca genlerle ne de yaln\u0131zca \u00e7evreyle a\u00e7\u0131klanabiliyor.<\/p>\n\n\n\n
BBC’nin aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu alandaki dikkat \u00e7ekici \u00f6rneklerden biri, 2009\u2019da \u0130talya\u2019n\u0131n Trieste kentinde g\u00f6r\u00fclen bir dava oldu. Abdelmalek Bayout adl\u0131 san\u0131k, bir ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcrmekten ald\u0131\u011f\u0131 cezay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in DNA\u2019s\u0131nda \u201csava\u015f\u00e7\u0131 gen\u201d olarak bilinen bir varyant bulundu\u011funu savundu. Mahkeme bu arg\u00fcman\u0131 k\u0131smen kabul ederek cezay\u0131 bir y\u0131l azaltt\u0131. S\u00f6z konusu gen, bilimsel ad\u0131yla monoamin oksidaz A (MAOA), 1990\u2019lardan itibaren sald\u0131rgan davran\u0131\u015flarla ili\u015fkilendirilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
Ancak aradan ge\u00e7en y\u0131llarda genetik bilimi bu t\u00fcr basit a\u00e7\u0131klamalar\u0131n yetersiz oldu\u011funu ortaya koydu. Hollanda\u2019daki Amsterdam UMC b\u00fcnyesinde psikiyatri ve karma\u015f\u0131k \u00f6zellikler geneti\u011fi alan\u0131nda yard\u0131mc\u0131 do\u00e7ent olan Aysu Okbay, ba\u015flang\u0131\u00e7ta davran\u0131\u015flar\u0131n b\u00fcy\u00fck etkili birka\u00e7 gen taraf\u0131ndan belirlendi\u011finin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ancak bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn art\u0131k ge\u00e7erlili\u011fini yitirdi\u011fini belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n
Bilim, insanlar\u0131 “poligenik” kabul ediliyor<\/p>\n\n\n\n
Bug\u00fcn bilim insanlar\u0131, ki\u015filik \u00f6zelliklerinin \u201cpoligenik\u201d oldu\u011funu kabul ediyor. Yani tek bir gen yerine, binlerce genin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck etkilerinin birle\u015fimi ki\u015fili\u011fi \u015fekillendiriyor. Ayn\u0131 durum \u00e7evresel etkiler i\u00e7in de ge\u00e7erli: Tek bir b\u00fcy\u00fck ya\u015fam olay\u0131 yerine, \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck deneyimin toplam\u0131 belirleyici oluyor.<\/p>\n\n\n\n
Ki\u015filik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda uzun y\u0131llard\u0131r kullan\u0131lan ikiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da bu karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ortaya koyuyor. \u00d6zde\u015f ikizlerin genetik olarak y\u00fczde 100 ayn\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen ki\u015filiklerinin birebir \u00f6rt\u00fc\u015fmemesi, \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin rol\u00fcn\u00fc g\u00f6steriyor. 1958-2012 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yap\u0131lan 2 bin 500\u2019den fazla ikiz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kapsayan geni\u015f bir analiz, ki\u015filik farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 40-50\u2019sinin genetik, geri kalan\u0131n\u0131n ise \u00e7evresel fakt\u00f6rlerle a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini ortaya koydu.<\/p>\n\n\n\n
Etki y\u00fczde 9 ila 18 aras\u0131nda olabilir<\/p>\n\n\n\n
Bununla birlikte daha yeni genetik y\u00f6ntemler, bu oranlar\u0131n bile kesin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Genom \u00e7ap\u0131nda ili\u015fkilendirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, ki\u015filik \u00f6zelliklerinin genetik etkisinin y\u00fczde 9 ila 18 aras\u0131nda olabilece\u011fini ortaya koyuyor. Bu durum, bilim d\u00fcnyas\u0131nda \u201ckay\u0131p kal\u0131t\u0131m\u201d sorunu olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan genomunun karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da bu zorlu\u011fun temel nedenlerinden biri. \u0130nsan DNA\u2019s\u0131n\u0131n y\u00fczde 99,9\u2019u t\u00fcm bireylerde ayn\u0131. Geriye kalan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm ise milyonlarca genetik varyasyonu i\u00e7eriyor. Bu varyasyonlar\u0131n her biri, ki\u015filik \u00fczerinde \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck etkiler yarat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7evresel fakt\u00f6rlerin etkisi de san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha s\u0131n\u0131rl\u0131. Ara\u015ft\u0131rmalar, b\u00fcy\u00fck ya\u015fam olaylar\u0131n\u0131n \u2014 \u00f6rne\u011fin a\u011f\u0131r bir travma, piyango kazanmak ya da ciddi bir kaza ge\u00e7irmek \u2014 ki\u015filik \u00fczerinde kal\u0131c\u0131 ve belirleyici bir etki yaratmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Brent Roberts, yeti\u015fkinlikte ya\u015fanan b\u00fcy\u00fck travmalar\u0131n ki\u015filik \u00fczerinde \u201cbeklendi\u011fi kadar derin iz b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ifade ediyor.<\/p>\n\n\n\n
Anne karn\u0131nda ba\u015fl\u0131yor<\/p>\n\n\n\n
Bununla birlikte \u00e7ocukluk d\u00f6neminde ya\u015fanan olumsuzluklar\u0131n daha kal\u0131c\u0131 etkiler yaratabildi\u011fi belirtiliyor. Erken ya\u015fta maruz kal\u0131nan stres ve travmalar, ilerleyen y\u0131llarda daha y\u00fcksek kayg\u0131 d\u00fczeyi veya n\u00f6rotisizm gibi \u00f6zelliklerle ili\u015fkilendirilebiliyor.<\/p>\n\n\n\n
Ara\u015ft\u0131rmalar, ki\u015fili\u011fin anne karn\u0131ndaki s\u00fcre\u00e7ten itibaren etkilenebilece\u011fine de i\u015faret ediyor. \u201cFetal programlama\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan teoriye g\u00f6re, hamilelik s\u0131ras\u0131nda annenin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 stres, bebe\u011fin mizac\u0131n\u0131 etkileyebiliyor. \u00d6rne\u011fin 2022 tarihli bir \u00e7al\u0131\u015fma, gebelikte y\u00fcksek stres ya\u015fayan annelerin bebeklerinde daha fazla korku ve huzursuzluk g\u00f6zlemlendi\u011fini ortaya koydu.<\/p>\n\n\n\n
Genetik ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin birbirleriyle etkile\u015fim i\u00e7inde oldu\u011fu da vurgulan\u0131yor. Jana Instinske, genetik yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n her ko\u015fulda ayn\u0131 davran\u0131\u015fa yol a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7evrenin baz\u0131 genleri \u201caktif hale getirebildi\u011fini\u201d belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n
Ancak bilim insanlar\u0131, t\u00fcm bu bulgulara ra\u011fmen insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 birka\u00e7 gen ya da tekil ya\u015fam olaylar\u0131yla a\u00e7\u0131klaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor. Ki\u015filik, \u00e7ok say\u0131da genetik ve \u00e7evresel fakt\u00f6r\u00fcn karma\u015f\u0131k etkile\u015fimi sonucu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n vard\u0131\u011f\u0131 temel sonu\u00e7 ise \u015fu: \u0130nsan do\u011fas\u0131 de\u011fi\u015febilir ve esnektir. Genetik yatk\u0131nl\u0131klar \u00f6nemli olsa da, bireylerin ya\u015famlar\u0131 boyunca nas\u0131l davranacaklar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na belirlemez.<\/p>\n\n\n\n