Bilim insanlar\u0131na g\u00f6re sosyal medyaya verilen k\u0131sa bir ara bile zihinsel performans\u0131 ve ruh halini belirgin \u015fekilde iyile\u015ftiriyor. \u0130ki haftal\u0131k detoksun, dikkat s\u00fcresinde 10 y\u0131ll\u0131k gerilemeye denk bir toparlanma sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 belirlendi.<\/p>\n\n\n\n
20 ya\u015f\u0131nda gen\u00e7 bir kad\u0131n, sosyal medyan\u0131n hayat\u0131n\u0131n kontrol\u00fcn\u00fc nas\u0131l elinden ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 j\u00fcriye anlatt\u0131. \u00c7ocuk ya\u015fta ba\u015flayan kullan\u0131m\u0131n zamanla neredeyse t\u00fcm g\u00fcn\u00fcn\u00fc kaplad\u0131\u011f\u0131n\u0131, gecelerin sabaha kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve uykunun giderek yerini ekran s\u00fcresine b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Defalarca b\u0131rakmay\u0131 denedi\u011fini ancak bir d\u00f6ng\u00fc i\u00e7inde yeniden geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etti. Kullan\u0131m\u0131 artt\u0131k\u00e7a kayg\u0131, depresyon ve d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne y\u00f6nelik tak\u0131nt\u0131lar\u0131n da yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirdi.<\/p>\n\n\n\n
Washington Post’un haberine g\u00f6re; gen\u00e7 kad\u0131n, Meta ve YouTube\u2019a kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan davada verdi\u011fi ifadede \u201cS\u00fcrekli orada olmak istiyordum\u201d dedi. Kaliforniya\u2019daki j\u00fcrinin \u015firketleri ihmalkar bulmas\u0131 ve 6 milyon dolar tazminata h\u00fckmetmesi, teknoloji \u015firketlerini hesap verebilir k\u0131lma \u00e7abalar\u0131nda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak de\u011ferlendiriliyor.
Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar da bu yarg\u0131 s\u00fcreciyle paralel ilerliyor. Artan say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma, yo\u011fun sosyal medya kullan\u0131m\u0131n\u0131n yaln\u0131zca ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil; dikkat, haf\u0131za ve odaklanma gibi bili\u015fsel i\u015flevleri de etkiledi\u011fini ve baz\u0131 bulgulara g\u00f6re bu etkinin h\u0131zlanm\u0131\u015f ya\u015flanmaya benzedi\u011fini ortaya koyuyor.
Ara\u015ft\u0131rmalar ayn\u0131 zamanda bu etkilerin geri \u00e7evrilebilece\u011fine i\u015faret ediyor. \u00c7\u00f6z\u00fcm ise olduk\u00e7a basit: ara vermek.<\/p>\n\n\n\n
ABD\u2019de ortalama bir ki\u015fi g\u00fcnde yakla\u015f\u0131k 4,5 ila 5 saatini telefonda ge\u00e7iriyor. Bu s\u00fcre daha d\u00fc\u015f\u00fck seviyede, g\u00fcnde 2-3 saat olsa bile y\u0131lda yakla\u015f\u0131k 1,5 aya denk geliyor.
Georgetown \u00dcniversitesi\u2019nden psikoloji profes\u00f6r\u00fc Kostadin Kushlev, \u201cHepimizin telefonlarla biraz sa\u011fl\u0131ks\u0131z bir ili\u015fkisi var\u201d diyor.
\u201cDijital detoks\u201d kavram\u0131 bir moda gibi g\u00f6r\u00fcnse de, PNAS Nexus\u2019ta yay\u0131mlanan ve 467\u2019den fazla kat\u0131l\u0131mc\u0131y\u0131 kapsayan geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli bir ara\u015ft\u0131rma, k\u0131sa s\u00fcreli bir uzakla\u015fman\u0131n bile \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar do\u011furabilece\u011fini ortaya koydu. Bulgulara g\u00f6re bu etki, ya\u015fa ba\u011fl\u0131 bili\u015fsel gerilemenin yakla\u015f\u0131k 10 y\u0131l\u0131n\u0131 telafi edecek d\u00fczeyde.
Ara\u015ft\u0131rman\u0131n yazarlar\u0131ndan Alberta \u00dcniversitesi\u2019nden Noah Castelo, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kendi deneyiminden do\u011fdu\u011funu belirtiyor. Castelo, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam \u00fczerindeki etkisini fark etti\u011fini ifade ederek \u201cBu teknolojiler, arkada\u015flarla ak\u015fam yeme\u011fi gibi asl\u0131nda keyifli olan aktiviteleri sekteye u\u011fratabiliyor\u201d diyor.
\u0130ki haftal\u0131k detoksun etkisi
Ara\u015ft\u0131rmada kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, iki hafta boyunca telefonlar\u0131nda internet eri\u015fimini engelleyen bir uygulama kulland\u0131. Arama ve mesajla\u015fma ise serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131; yani ak\u0131ll\u0131 telefonlar ge\u00e7ici olarak \u201ctu\u015flu telefon\u201da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc.
Bu s\u00fcre\u00e7te kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n g\u00fcnl\u00fck internet kullan\u0131m\u0131 314 dakikadan 161 dakikaya d\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130ki haftan\u0131n sonunda ise s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir dikkat, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve genel iyilik hali gibi alanlarda belirgin iyile\u015fmeler g\u00f6r\u00fcld\u00fc.
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re dikkat s\u00fcresindeki art\u0131\u015f, ya\u015fa ba\u011fl\u0131 10 y\u0131ll\u0131k gerilemeye e\u015fde\u011fer b\u00fcy\u00fckl\u00fckteydi. Depresyon belirtilerindeki azalma ise baz\u0131 antidepresanlardan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc, bili\u015fsel davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 terapiye ise benzer d\u00fczeydeydi.
\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n en dikkat \u00e7ekici bulgular\u0131ndan biri ise kurallar\u0131 tam uygulayamayan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n bile fayda g\u00f6rmesi oldu. Ayr\u0131ca iki haftal\u0131k s\u00fcrecin ard\u0131ndan yap\u0131lan takiplerde olumlu etkilerin devam etti\u011fi g\u00f6zlendi.
Kushlev, \u201cSonsuza kadar kendinizi k\u0131s\u0131tlamak zorunda de\u011filsiniz. K\u0131smi bir dijital detoks bile, birka\u00e7 g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne bile olsa i\u015fe yar\u0131yor\u201d diyor.
Ara\u015ft\u0131rmalar, telefon \u00fczerinden internet kullan\u0131m\u0131n\u0131n bilgisayara k\u0131yasla daha olumsuz etkiler yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6steriyor. Bunun nedeni ise telefon kullan\u0131m\u0131n\u0131n daha \u201cd\u00fcrt\u00fcsel ve bilin\u00e7siz\u201d olmas\u0131. \u0130nsanlar y\u00fcr\u00fcrken, film izlerken ya da biriyle konu\u015furken bile sosyal medyada vakit ge\u00e7irebiliyor.
Bu durum, yap\u0131lan aktivitelere verilen dikkati azalt\u0131yor ve al\u0131nan keyfi d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor. Kushlev, \u201cBu t\u00fcr dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131klar\u0131, deneyimin duygusal kalitesini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor; daha az tatmin edici sohbetlere ve ili\u015fkilere yol a\u00e7\u0131yor\u201d diyor.
Hukuki s\u00fcre\u00e7 ve \u015firketlerin tepkisi
S\u00f6z konusu davada j\u00fcri, g\u00fcnler s\u00fcren de\u011ferlendirmelerin ard\u0131ndan 10\u2019a kar\u015f\u0131 2 oyla \u015firketlerin ihmalkar oldu\u011funa h\u00fckmetti. Karar\u0131n ard\u0131ndan Meta ve YouTube temyize gideceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131. Meta, gen\u00e7 kullan\u0131c\u0131lar\u0131 korumaya y\u00f6nelik ad\u0131mlar att\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunurken; YouTube ise kendisini \u201csosyal medya platformu de\u011fil, sorumlu \u015fekilde in\u015fa edilmi\u015f bir yay\u0131n platformu\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131.
\u201cGoldilocks\u201d sorunu: Ne kadar kullan\u0131m fazla?
Dijital detoks ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 hen\u00fcz erken a\u015famada. Bu nedenle, yaln\u0131zca belirli saatlerde kullan\u0131m\u0131n k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 ya da sadece sosyal medyan\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi daha hedefli y\u00f6ntemlerin de etkili olup olmayaca\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor.
Harvard \u00dcniversitesi\u2019nin JAMA Network Open\u2019da yay\u0131mlanan ve yakla\u015f\u0131k 400 ki\u015fiyi kapsayan bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, sadece bir haftal\u0131k telefon kullan\u0131m\u0131n\u0131 azaltman\u0131n bile kayg\u0131y\u0131 y\u00fczde 16,1, depresyonu y\u00fczde 24,8 ve uykusuzlu\u011fu y\u00fczde 14,5 oran\u0131nda azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu.
Ancak uzmanlara g\u00f6re herkes sosyal medyadan ayn\u0131 \u015fekilde etkilenmiyor. Harvard T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019nden John Torous, bu durumu \u201cGoldilocks problemi\u201d olarak tan\u0131ml\u0131yor: Baz\u0131 insanlar i\u00e7in kullan\u0131m fazla ya da yetersizken, baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in ideal seviyede kalabiliyor.
Torous, \u00f6zellikle kendini ba\u015fkalar\u0131yla k\u0131yaslama e\u011filimi y\u00fcksek olanlar, uykusu bozulanlar ve ger\u00e7ek hayatta sosyal ba\u011f eksikli\u011fini internetle telafi etmeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n daha riskli gruplar aras\u0131nda oldu\u011funu belirtiyor.
Yeni ara\u015ft\u0131rmalar yolda
23 \u00fclkeden 8 binden fazla kat\u0131l\u0131mc\u0131y\u0131 kapsayan yeni bir ara\u015ft\u0131rma ise sosyal medya kullan\u0131m\u0131n\u0131 g\u00fcnde uygulama ba\u015f\u0131na 5 dakika ile s\u0131n\u0131rland\u0131rmay\u0131 inceliyor. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda a\u00e7\u0131klanmas\u0131 bekleniyor.
Ara\u015ft\u0131rman\u0131n yan\u0131t arad\u0131\u011f\u0131 sorulardan biri de, ABD ve di\u011fer Bat\u0131 \u00fclkelerinde ak\u0131ll\u0131 telefon kullan\u0131m\u0131n\u0131n neden daha olumsuz etkiler yaratt\u0131\u011f\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re bunun nedeni k\u00fclt\u00fcrel olabilir: Daha rekabet\u00e7i ve bireyci toplumlarda psikolojik y\u00fck art\u0131yor olabilir.
Ancak bu sorunun yan\u0131t\u0131 hala net de\u011fil. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Steven Rathje, \u201cBu durum, bu toplumlardaki stres seviyeleriyle ilgili olabilir. Ama nihayetinde h\u00e2l\u00e2 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bir gizem\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n